Diş dolgusunu modern diş hekimliğinin bir buluşu sanıyoruz. Oysa insanlığın diş ağrısıyla mücadelesi, tahmin ettiğimizden çok daha eskiye uzanıyor. 2012 yılında PLOS ONE dergisinde yayımlanan çarpıcı bir araştırma, bugünkü Slovenya topraklarında bulunan yaklaşık 6.500 yıllık bir çene kemiğinde, balmumuyla yapılmış bir diş dolgusunun izlerini ortaya koydu. Bu bulgu, ağrıyı dindirmek amacıyla yapılmış bilinen en eski diş tedavisi örneklerinden biri olarak tarihe geçti. Bu yazıda, atalarımızın binlerce yıl önce diş ağrısıyla nasıl baş ettiğini bilimsel kanıtlar ışığında inceliyoruz.
“Lonche 1”: Tarihe Tanıklık Eden Bir Çene
Araştırmaya konu olan örnek, bilim dünyasında “Lonche 1” olarak adlandırılan bir alt çene parçasıdır. Slovenya’nın güneyindeki bir mağarada bulunan bu çene, bir köpek dişi, iki küçük azı ve ilk iki büyük azı dişini taşımaktadır. Çene üzerinde yapılan ayrıntılı incelemeler, kemiğin 24-30 yaşlarında bir bireye ait olduğunu ve büyük olasılıkla bir erkeğe ait olabileceğini göstermiştir. Dişlerdeki belirgin aşınma, o dönem insanlarının kaba tahıllarla beslenmesinin ve dişlerini bir tür “alet” gibi kullanmasının izlerini taşımaktadır.
Bir Çatlak ve Onu Kapatan Balmumu
Bu çenenin sol köpek dişinde, mineyi ve dentini etkileyen dikey bir çatlak bulunmaktaydı. İşte bu çatlağın ve aşınma sonucu açığa çıkmış dentin yüzeyinin balmumuyla doldurulmuş olması, bulguyu olağanüstü kılan unsurdur. Araştırmacılar; sinkrotron radyasyonlu mikro-tomografi (mikro-CT), hızlandırıcı kütle spektrometresi (AMS) ile radyokarbon tarihleme, kızılötesi spektroskopi ve taramalı elektron mikroskobu (SEM) gibi son derece gelişmiş yöntemler kullanarak bu maddenin balmumu olduğunu ve dolgunun bireyin ölümünden hemen önce ya da sonra uygulandığını saptamıştır.
| Özellik | Bulgu |
|---|---|
| Buluntu adı | “Lonche 1” alt çene parçası |
| Bulunduğu yer | Slovenya (bir mağara) |
| Yaşı (radyokarbon) | Yaklaşık 6.400–6.655 yıl önce (Neolitik) |
| Birey | 24–30 yaşlarında, büyük olasılıkla erkek |
| Dolgu maddesi | Balmumu |
| Uygulandığı diş | Sol köpek dişi (dikey çatlak + aşınma) |
Tedavi mi, Ağrı Dindirme mi?
Araştırmacılara göre, eğer balmumu birey hayattayken uygulandıysa, bunun amacı büyük olasılıkla açığa çıkmış dentinin yol açtığı hassasiyeti ve çatlamış diş üzerinde çiğnemenin verdiği ağrıyı azaltmaktı. Bu durum, balmumu dolgusunu yalnızca tehlikeli bir dişi çıkarmak için değil, doğrudan ağrıyı dindirmek amacıyla yapılmış bilinen en eski diş tedavisi örneklerinden biri haline getirir. Balmumunun Neolitik dönemde yaygın bir yapıştırıcı ve dolgu maddesi olarak kullanıldığı ve çok uzun süre dayanabildiği de bilinmektedir; bu da onu o çağ için akıllıca bir tercih yapar.
Daha da Eskisi Var mı?
Bu balmumu dolgu en eski “dolgu” örneklerinden biri olsa da, diş hekimliğinin kökenleri daha da eskiye uzanır. Pakistan’da bulunan ve 7.500–9.500 yıl öncesine tarihlenen azı dişlerinde, taş aletlerle açıldığı düşünülen düzenli delik izleri tespit edilmiştir. Yani insanlık, modern anestezi ve aletlerden binlerce yıl önce bile diş sorunlarına çözüm aramaktan vazgeçmemiştir. Bugün sahip olduğumuz ağrısız, konforlu ve estetik tedavi imkânları, işte bu binlerce yıllık çabanın ulaştığı son noktadır.
Dr. Ayzıt Umay Dal
Çankaya, Ankara’da görev yapan diş hekimi Dr. Ayzıt Umay Dal; koruyucu diş hekimliği, estetik diş tedavileri ve implant uygulamaları alanlarında hizmet vermektedir. Diş hekimliğinin binlerce yıllık geçmişinden ilham alarak, modern bilim ve teknolojinin sunduğu en güncel tedavi yöntemlerini hastalarıyla buluşturmayı ilke edinmiştir. Ağız ve diş sağlığına dair merak uyandıran, bilgilendirici içerikler hazırlamayı sürdürmektedir.
- Bernardini F. et al. (2012). Beeswax as Dental Filling on a Neolithic Human Tooth. PLOS ONE 7(9): e44904. DOI: 10.1371/journal.pone.0044904.
- AMS radyokarbon tarihleme: çene 6655–6400, balmumu 6645–6440 yıl önce.
- Coppa A. et al. (2006). Erken Neolitik diş hekimliği bulguları, Mehrgarh (Pakistan), 7.500–9.500 yıl.
Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerini tutmaz.